انواع مهریه

انواع مهریه با توجه به نحوه تعیین آن متفاوت است.مهریه از جمله حقوق مالی ناشی از نکاح است و طبق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی به مجرد وقوع عقد، زن مالک مهریه می شود و می تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.در حال حاضر طرفین در خصوص تعیین میزان مهریه محدودیتی ندارند و هر میزان که بخواهند می توانند تعیین نمایند.اما اگر مهریه مورد مطالبه زوجه قرار بگیرد و میزان آن در هنگام مطالبه بیش از 110 سکه باشد مطالبه مازاد بر 110 سکه منوط به اثبات مَلی بودن مرد یا همان دارا بودن اوست به عبارتی اگر زوج اموالی نداشته باشد صرفاً تا 110 سکه می توان از وی مطالبه کرد و برای مازاد بر آن نمی توان زوج را حبس نمود.

انواع مهریه

انواع مهریه از جهت تعیین یا عدم تعیین آن در عقد نکاح به چهار نوع مهرالمسمی، مهرالمثل و مهرالمتعه و مهرالسنه تقسیم می گردد.

مهرالمسمی

هر گاه میزان مهریه در هنگام عقد بین زوجین تعیین شده باشد و طرفین نسبت به آن تراضی کرده باشند به آن مهرالمسمی می گویند.البته زوجین می توانند اختیار تعیین مهریه رو حتی به فرد دیگری نیز واگذار نمایند.به این عمل مفوضه المهر می گویند، یعنی اختیار تعیین مهریه به یکی از زوجین یا ثالث داده شده است.اگر اختیار تعیین مهر به زوج یا ثالث داده شده باشد این افراد مهریه را به هر میزانی که بخواهند می توانند تعیین کنند.اما اگر اختیار تعیین مهر صرفاً به زوجه داده شده باشد، زوجه نمی تواند بیشتر از مهرالمثل تعیین کند.در مطالب آتی به توضیح مفهوم مهرالمثل خواهیم پرداخت.

مصادیق مهرالمسمی

• هر گاه مهر تعیین شده و نزدیکی رخ داده باشد و مرد زن را طلاق دهد، زن مستحق تمام مهرالمسمی می باشد.
• اگر مهر تعیین شده و نزدیکی رخ داده زوج فوت کند زن مستحق تمام مهرالمسمی می باشد اما اگر مهر تعیین شده ولی نزدیکی رخ نداده باشد و زوج فوت کند زوجه مستحق تمام مهر است.
• اگر نزدیکی بین زوجین صورت گرفته است و نکاح فسخ شود زوج مستحق تمام مهر می باشد.

مهرالمثل

در مقابل مهرالمسمی، مهرالمثل قرار دارد که یکی دیگر از انواع مهریه است.طبق قانون هرگاه در نکاح دائم مهر ذکر نشده یا عدم مهر شرط شده باشد نکاح صحیح است و طرفین می‌توانند بعد از عقد، مهر را به تراضی معین‌ کنند و اگر قبل از تراضی بر مهر معین، بین آن‌ها نزدیکی واقع شود زوجه مستحق مهرالمثل خواهد بود.
تعیین مهرالمثل بر عهده کارشناس رسمی دادگستری در رشته حقوق خانواده است.در تعیین مهرالمثل وضعیت زن از نظر شرافت خانوادگی و سایر صفات و وضعیت او نسبت به قرائن و اقارب در نظر گرفته می شود.از همین رو کارشناس با در نظر گرفتن شان خانوادگی زن و مهریه نزدیکان او مبلغی را به عنوان مهرالمثل تعیین می نماید.

مصادیق مهرالمثل

• اگر در عقد نکاح مهریه ذکر نشده باشد و بعد از نزدیکی شوهر زن را طلاق دهد.
• اگر در نکاح دائم مهر ذکر نشده یا تعیین نشده و قبل از تراضی بر مهر معین نزدیکی واقع شود زن مستحق مهرالمثل می باشد.
• در صورتی نکاح بنا به هر دلیلی باطل باشد و زن بی اطلاع از این موضوع با مرد نزدیکی نموده باشد، مستحق مهرالمثل است.
• اگر در عقد نکاح قبل از نزدیکی به جهتی فسخ شود و علت فسخ عنن باشد در صورت فسخ زن مستحق نصف مهرالمثل می باشد.
• اگر مهریه تعیینی یا همان مهرالمسمی مجهول باشد یا مالیت نداشته باشد زن مستحق مهرالمثل می باشد.
• به طور کلی اگر مهریه تعیین نشده باشد انحلال بعد از نزدیکی به هر دلیلی مثل طلاق، فسخ، فوت، زن مستحق مهرالمثل می باشد مگر علت فسخ نکاح تدلیس باشد.

مهرالمتعه

مهرالمتعه صرفاً در نکاح دائم تعیین می شود.برای تعیین مهرالمتعه حال مرد از جهت فقیر یا ثروتمند بودن در نظر گرفته می شود.

مصادیق مهرالمتعه

مهر تعیین نشده و بین زوجین نزدیکی صورت نگرفته باشد و زوج، زوجه را طلاق بدهد در این صورت زوجه مستحق مهرالمتعه است.

مهرالسنه

مَهرالسُنَّة ، مهریه‌ای است که پیامبر اکرم(ص) برای همسران و دخترانش تعیین می‌نمود و مقدار آن پانصد درهم (حدود ۱۵۰۰ گرم نقره خالص) اعلام شده است.
 

شرایط مهریه

مهریه باید در زمان عقد نکاح معین و مشخص باشد.به عبارتی نباید هیچ‌ گونه ابهامی در تعیین مهریه وجود داشته باشد.طبق قانون هر چیزی که مالیت داشته باشد و قابلیت تملک نیز داشته باشد را می توان به عنوان مهریه قرار داد، موارد ذیل را می توان به عنوان مهریه (مهرالمسمی) مورد توافق قرار داد.

1. عين معین مانند خانه، زمین، سکه
2. منفعت مانند سکونت در خانه
3. انجام کار مانند آموزش علم
4. حقوق معنوی مانند حق تالیف یا حق اختراع
5.  ترک فعل مانند ترک شغل

وضعیت مهریه در طلاق قبل از نزدیکی

همانطور که اشاره شد طبق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی به مجرد عقد زن مالک مهر می شود و می تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.باید توجه داشت که تا قبل از نزدیکی نیمی از مهریه متزلزل بوده و هنوز مستقر و پایدار نیست.زیرا به دلالت ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی هر گاه شوهر قبل از نزدیکی، زن خود را طلاق دهد زن مستحق نصف مهر خواهد بود و اگر شوهر بیش از نصف مهر را قبلاً داده باشد‌ حق دارد مازاد از نصف را عیناً یا مثلاً یا قیمتاً استرداد کند.

وضعیت مهریه زوجه پس از فوت زوج

هر گاه یکی از زوجین فوت کند، مهریه زوجه همچنان پابرجا بوده و باید پرداخت گردد.در صورتی که مرد فوت کند و اموالی داشته باشد مهریه زوجه از اموال وی پرداخت خواهد شد و اگر زن فوت نماید ورثه او حق اقامه دعوا علیه مرد را برای مطالبه مهریه خواهند داشت.البته بر خلاف مسئله طلاق، در فوت زوج تحقق یا عدم تحقق نزدیکی در مطالبه مهریه تأثیری ندارد و مقرره نصف شدن مهریه صرفاً درباره طلاق قبــل نزدیکی قابل اجرا خواهد بود و در صورت فوت همسر قبل از نزدیکی، زن مستحق کل مهریه است زیرا حکم ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی استثناست و قابل تعمیم به موارد دیگر نیست.

مهریه در عقد موقت

اگر در نکاح دائم مهریه تعیین نشود یا عدم تعیین مهر بین طرفین شرط شود نکاح صحیح خواهد بود اما اگر در عقد موقت مهریه تعیین نشود، عقد موقت باطل خواهد بود.پس بنابراین اساس عقد موقت بر پایه تعیین مهریه است حتی اگر مهریه مبلغ ناچیزی باشد.در دوران آشنایی پیش از ازدواج برخی از خانواده ها اقدام به اجرای صیغه محرمیت میان دختر و پسر می نمایند، صیغه محرمیت همان عقد موقت است و اگر هنگام خواندن صیغه محرمیت نیز مهریه ای تعیین نشود این نکاح موقت هم باطل خواهد بود و چنانچه نزدیکی بین طرفین اتفاق بیفتد و دختر اطلاعی از اینکه عقد باطل بوده است نداشته باشد، می تواند مهرالمثل مطالبه نماید.زیرا طبق ماده ۱۰۹۹ قانون مدنی: « در صورت جهل زن به فساد نکاح و وقوع نزدیکی زن مستحق مهرالمثل است.» البته اگر عقد نکاح باطل باشد و رابطه جنسی بین زوجین واقع شده باشد و زن آگاه به بطلان عقد باشد، حقی نسبت به مهریه نخواهد داشت.

نوع پرداخت مهریه

در هنگام عقد بنا به شرایط مالی مرد ممکن است طرفین مهریه را به صورت «عندالمطالبه» یا «عندالاستطاعه» تعیین نمایند.در این صورت با توافق برهر کدام، نحوه پرداخت نیز با توجه به نوع مهریه تعیینی متفاوت خواهد بود.

1. عندالمطالبه : مقصود از مهریه عندالمطالبه این است که پس از وقوع عقد زن می‌تواند هر زمان که بخواهد مهریه خود را مطالبه کند و مرد موظف به پرداخت آن است.
2. عندالاستطاعه : در مهریه عندالاستطاعه زوج هر زمان توان پرداخت مهریه را داشته باشد موظف به پرداخت مهریه است.بنابراین زوجه در صورتی می تواند مهریه را مطالبه نماید که ملائت و توانایی زوج را با معرفی اموال وی به اثبات برسند که البته اموال معرفی شده نیز باید به غیر از مستثنیات دین باشد.

به طور خلاصه در مهریه عندالاستطاعه ، زن موظف است برای دریافت مهریه دارا بودن مرد را ثابت کند و اموالی از او را به دادگاه معرفی کند اما در مهریه عندالمطالبه این مرد است که برای عدم پرداخت مهریه باید ندار بودن خود را ثابت کند یا تقاضای اعسار بنماید.

ارتباط مهریه با طلاق

یکی از موضوعات مهم در رابطه با مهریه، ارتباط آن با طلاق است.در طلاق توافقی زن می تواند تمام یا بخشی از مهریه خود را بذل کند، یا اینکه اقدام به تنظیم سند ابراء نموده و اصطلاحاً ذمه مرد را نسبت به مهریه بری کند (با بذل مهریه امکان مطالبه مجدد آن برای زن وجود دارد اما در ابراء، مهریه قابل برگشت نخواهد بود) یا اینکه برای دریافت تمام و یا بخشی از مهریه توافق به دریافت اقساطی آن نماید، در این صورت شرایط و مهلت پرداخت آن باید مانند سایرموارد بصورت کاملاً روشن و بدون ابهام باشد.در طلاق توافقی بذل قسمتی از مهریه در قبال طلاق ولو به مبلغ ده هزار تومان از سوی زوجه الزامی است این موضوع به دلیل ماهیت خلعی بودن طلاق توافقی است.

همچنین در مواردی که طلاق به درخواست مرد است، اجرای صیغه طلاق منوط به پرداخت کامل حقوق مالی زوجه از جمله مهریه است، مگر اینکه زوجه به دریافت آن پس از اجرای صیغه طلاق رضایت داشته باشد.البته در جایی که زوج توان پرداخت یکجای حقوق مالی زوجه را ندارد زوج می تواند دادخواست اعسار از پرداخت مهریه مطرح نماید.

در جایی که طلاق به درخواست زوجه است، اگر دلایل برای درخواست طلاق کافی و منجر به صدور رای طلاق گردد همچنان زوج مجبور به پرداخت تمام مهریه است.اما اگر درخواست طلاق متکی به دلایل کافی نباشد ممکن است زوجه به جهت تسهیل در صدور رای طلاق بخشی از مهریه خود را بذل نماید.بذل مهریه خود نشانگر کراهت زوجه از زوج و عدم تمایل به زندگی مشترک است این نوع طلاق که با بذل مهریه همراه است به طلاق خلعی مشهور است.

سوالات متداول

انواع مهریه

نویسنده: فاطمه انصاری – وکیل پایه یک دادگستری