گواهی انحصار وراثت

گواهی انحصار وراثت سندی رسمی است که وراث قانونی متوفی و میزان سهم‌الارث هر یک را مشخص می‌کند.این گواهی برای انجام اموری مانند تقسیم ترکه، تحریر ترکه، برداشت از حساب‌های بانکی، نقل و انتقال املاک، دریافت مطالبات متوفی و سایر اقدامات مربوط به ترکه ضروری است.به گواهی انحصار وراثت ، حصر وراثت یا تصدیق حصر وراثت یا برگه حصر وراثت نیز می گویند.این گواهی در گذشته با مراجعه حضوری به شورای حل اختلاف صادر می‌گردید؛ اما با اجرای بند (ث) ماده ۱۱۳ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران و آیین‌نامه اجرایی آن، شیوه صدور گواهی انحصار وراثت دستخوش تغییرات مهمی شده و اکنون مرجع صدور این گواهی سازمان ثبت احوال کشور است.

با اجرای این آئین نامه از تاریخ ۳ مرداد ۱۴۰۴ فرآیند صدور گواهی انحصار وراثت به صورت خودکار و بدون نیاز به درخواست صادر می‌شود؛ اما درباره متوفیان قبل از این تاریخ، همچنان ثبت درخواست از طریق سامانه ای بنام سامانه «سهیم» امکانپذیر است.در این مقاله ضمن توضیح کوتاهی از سامانه سهیم به توضیح نحوه صدور گواهی انحصار وراثت وفق قانون جدید پرداخته ایم.

سامانه سهیم چیست؟

سامانه سهیم (سامانه هویت یکتای ملی) یکی از مهم‌ترین سامانه‌های الکترونیکی سازمان ثبت احوال است که با هدف ارائه خدمات هویتی به صورت غیرحضوری ایجاد شده است.این سامانه علاوه بر خدماتی مانند پیگیری درخواست‌های ثبت احوال، در سال‌های اخیر نقش مهمی در الکترونیکی شدن فرآیندهایی مانند صدور گواهی انحصار وراثت و ثبت درخواست گواهی فوت ایفا کرده و موجب کاهش مراجعات حضوری و تسریع در ارائه خدمات به شهروندان شده است.

مرجع صدور گواهی انحصار وراثت

مطابق بند (ث) ماده ۱۱۳ قانون برنامه هفتم پیشرفت و آیین‌نامه اجرایی مصوب ۲۶/۱۲/۱۴۰۳ هیأت وزیران، صدور گواهی انحصار وراثت به سازمان ثبت احوال کشور واگذار شده است.همچنین بر اساس تبصره ۳ ماده 1 قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول، مرجع صادرکننده مکلف است یک نسخه از گواهی را به صورت برخط در سامانه ثبت الکترونیک اسناد بارگذاری کند.

مراحل صدور گواهی انحصار وراثت

بر اساس آيين ‏نامه اجرايي بند (ث) ماده (۱۱۳) قانون برنامه پنج ساله هفتم پيشرفت، از تاریخ ۳ مرداد ۱۴۰۴ فرآیند صدور گواهی انحصار وراثت به شرح زیر است:

1.  صدور گواهی بدون نیاز به درخواست وراث
   سازمان ثبت احوال مکلف است حداکثر ظرف ۲۰ روز پس از ثبت واقعه فوت، بدون نیاز به درخواست وراث، گواهی حصر وراثت را صادر و به صورت الکترونیکی به وراث ابلاغ کند.
2. ابلاغ گواهی در موارد خاص
   چنانچه هیچ وارثی شناسایی نشود یا یکی از وراث محجور باشد، گواهی حصر وراثت به دادستان محل ابلاغ خواهد شد تا اقدامات قانونی لازم انجام شود.
3. اعتراض به گواهی انحصار وراثت
   گواهی صادره ظرف ۱۰ روز از تاریخ ابلاغ قابل اعتراض در هیأت حل اختلاف سازمان ثبت احوال است.بنابراین چنانچه هر یک از وراث یا سایر اشخاص ذی‌نفع نسبت به گواهی انحصار وراثت صادره اعتراض داشته باشند، می‌توانند از طريق ادارات ثبت احوال، دفاتر ارائه ‏دهنده خدمات ثبت احوال و همچنين به ‏صورت غيرحضوري از طریق سامانه سهیم نسبت به ثبت اعتراض اقدام کنند.برای این منظور، متقاضی باید گزینه «اعتراض به گواهی انحصار وراثت» را انتخاب کرده، اطلاعات مورد نیاز را تکمیل و مدارک و مستندات لازم را در سامانه بارگذاری کند تا اعتراض مطابق مقررات قانونی مورد رسیدگی قرار گیرد.
4. نحوه رسیدگی به اعتراض در هیات حل اختلاف سازمان ثبت احوال
   هيئت حل اختلاف پس از وصول اعتراض، ادله و مدارك ارائه ‏شده را بررسي و در خصوص تأييد يا رد اعتراض، رأي مقتضي را صادر مي نمايد و به تمامي اشخاصي كه گواهي مذكور به آنان ابلاغ شده و همچنين شخص معترض، به صورت سامانه اي (سيستمي) ابلاغ مي كند.آراي هيئت ظرف بيست روز از تاريخ ابلاغ، قابل اعتراض در دادگاه ذي صلاح است و فرد معترض بايد ظرف بيست روز گواهي ثبت اعتراض در دادگاه را به سازمان اعلام كند.
5. اصلاح اشتباهات گواهی انحصار وراثت
   اگر گواهی حصر وراثت دارای اشتباهات شکلی، سهو قلم یا نقصی باشد که با اطلاعات موجود در سامانه قابل اصلاح است، موضوع به هیأت حل اختلاف ارجاع نمی‌شود و سازمان ثبت احوال مستقیماً گواهی اصلاحی را صادر و به اشخاص ذی‌ربط ابلاغ می‌کند.گواهي اصلاحي مذكور قابل اعتراض مي ‏باشد.
6. نبود اطلاعات متوفی در سامانه
   در صورتی که هیچ اطلاعاتی از متوفی در پایگاه‌های اطلاعاتی سازمان ثبت احوال موجود نباشد، این سازمان موظف است حداکثر ظرف ۲۰ روز، عدم امکان صدور گواهی را به متقاضی اعلام کند.متقاضي صدور گواهي مذكور مي تواند به دادگاه صالح مراجعه كند.رسيدگي به درخواست اصلاح گواهي هاي انحصار وراثت كه توسط مراجع قضايي صادر شده است، در دادگاه صالح به عمل مي آيد.

تکلیف صدور انحصار وراثت برای فوتی‌های قبل از اجرای قانون

اگر تاریخ فوت متوفی قبل از ۳ مرداد ۱۴۰۴ باشد، صدور گواهی انحصار وراثت منوط به ثبت درخواست از سوی وراث است.
در این حالت، متقاضی باید از طریق سامانه سهیم، گزینه «درخواست گواهی انحصار وراثت» را انتخاب و پس از تکمیل اطلاعات مورد نیاز، از جمله شماره ملی و تاریخ تولد متوفی، درخواست خود را ثبت کند.پس از ثبت درخواست، یک کد رهگیری در اختیار متقاضی قرار می‌گیرد و سازمان ثبت احوال حداکثر ظرف ۲۰ روز کاری نتیجه را از طریق پیامک اطلاع‌رسانی می‌کند.پس از دریافت پیامک، متقاضی می‌تواند با مراجعه به سامانه و پرداخت هزینه‌های قانونی، گواهی انحصار وراثت را دریافت کند.

نحوه دریافت گواهی انحصار وراثت توسط ذینفعان

نحوه دریافت گواهی انحصار وراثت توسط اشخاص ذینفع در صورتی که گواهی فوت قبل از اجرای این قانون صادر شده است در ماده ۲۰ آيين ‏نامه اجرايي بند (ث) ماده (۱۱۳) قانون برنامه پنج ساله هفتم پيشرفت پیش بینی شده است طبق این ماده اگر گواهی فوت متوفی قبل از تاریخ ۳ مرداد ۱۴۰۴ صادر شده باشد اما تاکنون گواهی انحصار وراثت برای وی صادر نشده باشد، هر یک از وراث، اشخاص ذی‌نفع یا مقام قضایی می‌توانند صدور این گواهی را در سامانه سهیم درخواست نمایند.همچنین اگر شخصی برای طرح دعوا نیاز به شناسایی وراث متوفی داشته باشد، امکان درخواست صدور گواهی انحصار وراثت نیز برای وی وجود دارد.در این مواقع سازمان ثبت احوال موظف است پس از دریافت درخواست و با رعایت مقررات، حداکثر ظرف ۲۰ روز گواهی انحصار وراثت را صادر کند.

نحوه دریافت گواهی انحصار وراثت در شرایط اختلال سامانه «سهیم»

در حال حاضر، به دلیل اختلال در سامانه «سهیم» امکان صدور گواهی انحصار وراثت به صورت برخط برای ذینفعان وجود ندارد لذا اشخاص ذی‌نفع می‌توانند ابتداً گواهی فوت متوفی را از اداره ثبت احوال یا از سامانه سهیم دریافت نمایند.سپس با ارائه مستنداتی که نشان از ذینفعی متقاضی دارد به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه نموده تا معرفی‌نامه لازم برای اداره ثبت احوال صادر شود.پس از ارائه این معرفی‌نامه، اداره ثبت احوال نسبت به صدور گواهی انحصار وراثت اقدام خواهد نمود.
البته برخی دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، ثبت درخواست در سامانه «سهیم» و دریافت کد رهگیری را نیز الزامی می‌دانند؛ بنابراین در صورت امکان، بهتر است متقاضی ابتداً این درخواست را ثبت و سپس با کد رهگیری به دفتر خدمات قضایی مراجعه کند.

********* نکته *********

بر اساس تصمیم بیستمین نشست کارگروه تخصصی صدور گواهی انحصار وراثت سازمان ثبت احوال، تا زمان برقراری سرویس‌های الکترونیکی، مطابق ماده ۱۹ آیین‌نامه اجرایی و به استناد مکاتبه مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه، در صورت درخواست دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، ادارات ثبت احوال موظفند تا پایان شهریور ماه ۱۴۰۵ به دفاتر وفق مقررات با دریافت تعرفه قانونی، گواهی انحصار وراثت را مطابق مقررات صادر و در اختیار دفاتر قرار دهند.

گواهي انحصار وراثت مشتمل بر چه اطلاعاتی است؟

طبق ماده 11 آئین نامه اجرایی بند (ث) ماده (۱۱۳) قانون برنامه پنج ساله هفتم پيشرفت، سازمان ثبت احوال در گواهي انحصار وراثت موظف به درج موارد ذيل است:

1. تعيين ورّاث و ميزان سهم ‏الارث هر يك از آنان، با رعايت قوانين و مقررات حاكم بر احوال شخصيه.
2. وجود وصيت نامه رسمي با ذكر مشخصات وصي و موصي له.
3. مهلت اعتراض به گواهي مذكور و مرجع رسيدگي به آن و همچنين چگونگي قطعيت گواهي.
   تبصره – در صورتي كه بر اساس گواهي پزشكي قانوني يا با استعلام از سامانه موضوع ماده (54) قانون حمايت از خانواده و جواني جمعيت مصوب 1400 حملي موجود باشد، گواهي انحصار وراثت با تصريح به وجود حمل صادر مي شود.

قطعیت گواهی انحصار وراثت

طبق ماده 17 آيين ‏نامه اجرايي بند (ث) ماده (۱۱۳) قانون برنامه پنج ساله هفتم پيشرفت جمهوري اسلامي ايران مصوب 1403,12,26 در موارد زير، گواهي انحصار وراثت قطعي است و قابليت استناد در دستگاه‏ هاي اجرايي و ساير مراجع را دارد:

1. نسبت به گواهي انحصار وراثت ظرف مهلت ده روز از تاريخ ابلاغ اعتراضي صورت نگيرد.
2. نسبت به رأي هيئت حل اختلاف ظرف بيست روز اعتراضي صورت نگيرد كه در اين صورت گواهي انحصار وراثت براساس رأي هيئت مذكور صادر مي‏ شود.
3. در موارد اعتراض به رأي هيئت حل اختلاف، رأي قطعي دادگاه صادر شود كه در اين صورت گواهي انحصار وراثت بر اساس رأي قطعي دادگاه صادر مي ‏شود.

تکلیف آرای قطعی موثر بر گواهی انحصار وراثت
در صورت صدور حكم قطعي از سوي مراجع قضايي كه مؤثر بر مفاد گواهي انحصار وراثت باشد از قبيل اثبات يا نفي نسب و آراء مبني ‏بر اصلاح تاريخ فوت، مرجع قضايي مربوط مكلف است رأي مذكور را به سازمان ثبت احوال اعلام كند.سازمان ثبت احوال نيز مكلف است گواهي انحصار وراثت اصلاحي را صادر و به ورّاث قانوني، ذي نفعان، شخص متقاضي و حسب مورد، دادستان ابلاغ كند.

مزایای قانون جدید صدور گواهی انحصار وراثت

اصلاحات جدید با هدف تسریع در رسیدگی به امور مربوط به ترکه و کاهش مراجعات حضوری انجام شده است.مهم‌ترین مزایای این قانون عبارتند از:

• صدور گواهی بدون نیاز به ثبت درخواست توسط وراث
• کاهش تشریفات اداری و زمان انتظار
• ابلاغ الکترونیکی گواهی به وراث
• امکان اصلاح سریع اشتباهات شکلی
• بارگذاری برخط گواهی در سامانه ثبت الکترونیک اسناد و تسهیل انجام معاملات و اقدامات حقوقی

وکیل متخصص انحصار وراثت

قانون جدید حصر وراثت، فرآیند صدور این گواهی را ساده‌تر، سریع‌تر و کاملاً الکترونیکی کرده است. از این پس در اغلب موارد، سازمان ثبت احوال بدون نیاز به مراجعه یا درخواست وراث، گواهی حصر وراثت را صادر می‌کند و تنها در موارد استثنایی مانند اعتراض، فقدان اطلاعات متوفی یا وجود اختلاف، رسیدگی در مراجع قانونی ادامه خواهد یافت.
در صورتی که در خصوص اعتراض به گواهی انحصار وراثت یا سایر دعاوی مربوط به ارث از قبیل تحریر ترکه، تقسیم ترکه با ابهام یا اختلاف مواجه هستید، بهره‌مندی از مشاوره حقوقی تخصصی توسط وکیل پایه یک دادگستری می‌تواند از بروز مشکلات و اطاله دادرسی جلوگیری کند.دفتر وکالت فاطمه انصاری مفتخر است با سه شعار ارائه مشاوره سریع و دقیق، تعیین بهترین استراتژی دفاع و حمایت بی دریغ از مراجعین به صورت تخصصی در دعاوی ناشی از ارث خدمات حقوقی ارائه نماید.برای دریافت مشاوره تخصصی کافی است با ما در تماس باشید.

سوالات متداول

گواهی انحصار وراثت

نویسنده: فاطمه انصاری –وکیل پایه یک دادگستری