انتشار آثار دیگران در فضای مجازی

انتشار آثار دیگران در فضای مجازی زمانی سرقت ادبی محسوب می شود که محتوای تولید شده در بستر الکترونیک از قبیل متن، عکس، صوت، ویدئو پس از انتشار، بدون اجازه مؤلف یا مالک آن عیناً بازنشر گردد.در ایران کپی‌برداری بدون اجازه چه از نوشته‌ها، تصاویر یا دیگر محتویات سایت‌ها هم از دیدگاه مالکیت فکری / حق مؤلف و هم از دیدگاه قانون جرایم رایانه‌ای، جرم تلقی می گردد.به طور مثال اگر شخصی عیناً مقاله‌ای را از یک وب‌سایت بدون اجازه نویسنده یا صاحب سایت کپی کند و آن را منتشر نماید، مرتکب سرقت ادبی شده و این موضوع قابل پیگرد قانونی است.همچنین اگر کسی عکس‌ها یا تصاویر متعلق به یک سایت یا صفحه اینترنتی را به صورت غیرمجاز دانلود کرده و در صفحات شخصی خود منتشر کند، این عمل نیز از نظر حقوقی جرم است.

در این مطلب که توسط وکیل پایه یک دادگستری نوشته شده است، به موضوع کپی و انتشار آثار دیگران در فضای مجازی یا همان انتشار و تکثیر غیرمجاز داده‌ها و آثار متعلق به غیر از طریق سامانه‌های رایانه‌ای خواهیم پرداخت و همچنین به طور مفصل بررسی خواهیم نمود که قانون در این باره چه می‌گوید و مرتکب ممکن است با چه مجازاتی روبه رو شود.

مبنای قانونی حق مؤلف در ایران

قانونی که در ایران برای حمایت از آثار ادبی، هنری، علمی، فکری و … وضع شده است؛ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ است.مطابق این قانون، اثری که خلق می‌شود (مثلاً نوشته، تصویر، نقاشی، عکس، طرح …) به محض ایجاد، از حمایت برخوردار است که از آن به حق مولف یاد می گردد.طبق این قانون مؤلف نیازی ندارد اثرش را ثبت کند تا مشمول حمایت شود.
حقوق مؤلف به دو دسته تقسیم می‌شود: «حقوق مادی» (مثل انتشار، تکثیر، فروش، بهره‌برداری اقتصادی) و «حقوق معنوی» (مثل حق نسبت دادن اثر به خود، حق اختیار تغییر اثر).

مدت حمایت قانون از حقوق مادی مولف

حقوق مادی اثری قابل حمایت است که برای نخستین ‌بار در ایران چاپ یا پخش یا نشر یا اجرا‌ شده باشد و قبلاً در هیچ کشوری چاپ یا نشر یا پخش و یا اجرا نشده باشد.البته حمایت قانونی از حقوق مادی مؤلف طبق قانون برای مدتی معین است.
طبق ماده 12 (اصلاحي 1389/05/31) قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مدت استفاده از حقوق مادی پدید آورنده موضوع این قانون که به موجب وصیت یا ارث منتقل می‌شود از تاریخ مرگ پدیدآورنده پنجاه سال است همچنین مدت حمایت از آثار مشترک نیز پنجاه سال بعد از فوت آخرین پدیدآورنده است.برای برخی آثار مانند عکس، فیلم و آثار صوتی-بصری و همچنین اثرهای سفارشی و اثرهای متعلق به اشخاص حقوقی، مدت حمایت قانون از حقوق مادی مولف به مدت سی سال است.
در نتیجه اگر شخصی محتوای یک سایت (متن، عکس، تصویر،…) را بدون اجازه مؤلف یا مالک آن منتشر، تکثیر یا بازنشر دهد حتی اگر منبع را ذکر کند قانوناً نسبت به حقوق مادی و معنوی مؤلف تجاوز نموده ‌است.زیرا انتشار آثار دیگران در فضای مجازی حتی با ذکر منبع نیز به تنهایی مجوز قانونی محسوب نمی شود مگر اینکه مؤلف مجوز داده باشد و یا مدت حمایت از اثر قانوناً منقضی شده باشد.

مجازات انتشار و تکثیر غیرمجاز داده‌ها

با گسترش استفاده از اینترنت، مسأله «داده‌ پیام» و «محتوای دیجیتال» هم تحت پوشش حمایت قانون درآمده است.طبق قانون جرایم رایانه‌ای مصوب ۱۳۸۸ کپی ‌برداری غیرمجاز از محتوایی که متعلق به دیگری است (اعم از نوشته، تصویر و …) «سرقت داده» تلقی می شود و طبق ماده 740 قانون تعزیرات و مجازات های بازدارنده بخش قانون جرایم رایانه‌ای؛ اگر کسی بدون اجازه داده‌های متعلق به دیگری را «برباید» حتی اگر اصل داده‌ها همچنان در اختیار صاحب اثر بماند (منظور کپی‌برداری) مجرم است.بنابراین، بازنشر محتویات سایت بدون اجازه به خصوص اگر در قالب دانلود، ذخیره و سپس انتشار باشد جرم تلقی می شود.

اگرعمل شخص مرتکب سرقت آثار ادبی و هنری «انتشار و تکثیر غیرمجاز داده‌ها» تشخیص داده شود بسته به نوع و چگونگی کپی‌برداری، قانون برای مرتکب مجازات پیش‌بینی کرده است:

1. اگر داده (محتوا) متعلق به دیگری «ربوده» شود (کپی‌برداری بدون اجازه) ولی اصل داده در اختیار مالک بماند (مثلاً تنها کپی شود)، مرتکب به «جزای نقدی» محکوم می‌شود.
2. اگر علاوه بر کپی، داده‌ها به نحوی از دسترس صاحب اصلی خارج شود (مثلاً حذف یا تغییر) «حبس» یا «جزای نقدی » یا «هردو» بنا به نظر قاضی رسیدگی کننده اعمال می گردد.

در این گونه جرایم دادگاه علاوه بر محکومیت مجرم به مجازات کیفری، اقداماتی چون مسدودسازی وب‌سایت‌های متخلف یا حذف داده‌های غیرمجاز را نیز در دستور کار خود قرار خواهد داد.با این حال صاحب اثر می تواند در چارچوب قانون حقوق مؤلفان و مصنفان و قانون مسئولیت مدنی، برای دریافت «خسارت مادی یا معنوی» در دادگاه حقوقی طرح دعوا کند در این صورت محکوم علیه مجبور به جبران خسارت است.

کپی و انتشار آثار دیگران در فضای مجازی از منظر قوانین مختلف

عمل شخصی که محتوای متنی و تصویری (اعم از عکس محصولات، توضیحات فنی، یا مطالب وب‌سایت) را بدون اجازه‌ی صاحب اصلی کپی و منتشر می‌کند، از منظر قوانین متعددی قابل بررسی است.

1. از منظر قانون حمایت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸

   این قانون در سال ۱۳۴۸ به تصویب رسیده است و همچنان منبع اصلی برای حمایت از حقوق مؤلفان به شمار می رود.طبق این قانون اگر محتوا (متن یا تصویر، صوت) در بستر الکترونیک توسط شخصی تولید شده باشد و اصالت آن قابل اثبات باشد و شخص دیگری تمام یا قسمتی از اثر را به نام خود یا بدون اجازه‌ی صاحب اثر منتشر کند، متجاوز به حقوق مؤلف شناخته شده و شخص مرتکب به استناد این قانون قابل تعقیب کیفری است.
   مواد کلیدی این قانون در رابطه با موضوع انتشار آثار دیگران در فضای مجازی و یا به عبارتی انتشار و تکثیر غیر مجاز داده ها به شرح زیر است:
   ماده 1 – از نظر اين قانون بمؤلف و مصنف و هنرمند «پديدآورنده» و به آنچه از راه دانش يا هنر و يا ابتكار آنان پديد مي ‌آيد بدون در نظر گرفتن ‌طريقه يا روشي كه در بيان و يا ظهور و يا ايجاد آن بكار رفته «‌اثر» اطلاق مي ‌شود.
   طبق بند ۱ و۹ ماده 2 این قانون، نوشته‌ها و آثار عکاسی از جمله آثار مورد حمایت‌اند.همچنین طبق این ماده آثار علمی، ادبی، هنری، فنی و سمعی‑بصری به طور مستقیم از حمایت حقوق مؤلف برخوردار هستند از جمله آثار نوشتاری، آثار نمایشی، آثار سینمایی، اثر معماری، طراحی‌ها، اثر ابتکاری و نقاشی‌ها، موسیقی ، هنرهای تجسمی و همچنین برنامه های رایانه ای و پایگاه های داده ی الکترونیکی
   ماده 23 – هر كس تمام يا قسمتي از اثر ديگري را كه مورد حمايت اين قانون است بنام خود يا بنام پديدآورنده بدون اجازه او و يا عالماً عامداً بنام شخص ديگري غير از پديدآورنده نشر يا پخش يا عرضه كند بحبس تأديبي از شش ماه تا 3 سال محكوم خواهد شد. ‌

2. از منظر قانون جرایم رایانه‌ای (مصوب ۱۳۸۸)

   این قانون به‌ ویژه برای جرایم اینترنتی و استفاده غیر مجاز از داده‌های دیجیتال وضع شده است و ناظر به رفتارهایی است که در فضای اینترنتی رخ می‌دهد.در این قانون، هرگونه کپی‌برداری از محتوای دیجیتال بدون اجازه از پدیدآورنده جرم محسوب می شود.کپی و انتشار محتوای یک سایت در سایت دیگر از مصادیق این ماده است.
   ماده 740 (اصلاحي 1403/03/30)- هركس به طور غيرمجاز داده‎ هاي متعلق به ديگري را بربايد، چنانچه عين داده ها در اختيار صاحب آن باشد، به جزاي نقدي از 20.000.000 تا 165.000.000 ريال و در غير اين صورت به حبس از نود و يك روز تا يك سال يا جزاي نقدي از 66.000.000 تا 264.000.000 ريال يا هر دو مجازات محكوم خواهد شد.

3. از منظر قانون تجارت الکترونیکی

   طبق این قانون، حقوق مصرف‌ کننده و مالک محتوا در بستر الکترونیکی مورد حمایت است.از آنجایی که ماده ۱۲ قانون تجارت الکترونیک به صراحت اسناد و ادله الکترونیکی از جمله اسکرین‌شات را به عنوان مدرک اثبات دعوا به رسمیت شناخته شده است.در جایی که جرم سرقت ادبی به واسطه انتشار و تکثیر غیر مجاز داده ها رخ داده است متضرر از جرم این امکان را خواهد داشت که با جمع آوری ادله الکترونیکی شامل هر نوع پیام، صوت، تصویر و متن در تلفن همراه، رایانه از متهم شکایت کیفری نماید.
   ماده 12 – اسناد و ادله اثبات دعوي ممكن است به صورت داده پيام بوده و در ‌هيچ محكمه يا اداره دولتي نمي ‌توان بر اساس قواعد ادله موجود، ارزش اثباتي «‌داده پيام»‌ را صرفاً به دليل شكل و قالب آن رد كرد.

4. از منظر قانون مسئولیت مدنی

   علاوه بر تعقیب جزایی شخصی که با اقدام به انتشار آثار دیگران در فضای مجازی عملاً مرتکب کپی برداری از محتوای آنلاین دیگران شده است، می توان در دادخواست حقوقی جداگانه جهت جبران خسارت از فرد مزبور مطالبه‌ی خسارت مادی و معنوی نمود.
   ماده 1 – هر کس بدون مجوز قانونی عمداً یا در نتیجه بی‌احتیاطی به جان یا سلامتی یا مال یا آزادی یا حیثیت یا شهرت تجارتی یا به هر حق دیگر‌که به موجب قانون برای افراد ایجاد گردیده لطمه‌ای وارد نماید که موجب ضرر مادی یا معنوی دیگری شود مسئول جبران خسارت ناشی از عمل خود‌ می‌باشد.

نتیجه‌گیری

کپی‌برداری بدون اجازه از محتوای سایت‌ها (متن، تصویر، عکس و غیره) یا همان انتشار و تکثیر غیرمجاز داده‌ها در فضای دیجیتال/مجازی نقض حقوق مؤلف و مالکیت فکری تلقی می‌شود و طبق قانون برای آن مجازات تعیین شده است.لذا نشر یا بازنشر اثر حتی با ذکر منبع، اگر بدون اجازه مؤلف صورت گرفته باشد، قابل پیگرد قانونی است و مجازات آن بنا به نحوه وقوع جرم از جزای نقدی تا حبس (بسته به شرایط) متفاوت است.
در این صورت اسکرین‌شات و سایر شواهد دیجیتال، در صورت رعایت شرایط قانونی (مانند حفظ اصالت و عدم دستکاری) قابلیت استناد در دادگاه را دارند و می‌توانند برای اثبات ادعا مورد استفاده قرار گیرند.بنابراین شهروندان باید نسبت به حفظ اینگونه مدارک در صورت بروز اختلاف، اهتمام لازم را داشته باشند.

سوالات متداول

در این صفحه ما مطالب مفیدی را درباره ی انتشار آثار دیگران در فضای مجازی برای شما ارائه داده ایم.

انتشار آثار دیگران در فضای مجازی

نویسنده: فاطمه انصاری – وکیل پایه یک دادگستری